ใช้ชีวิตกับโรคไบโพลาร์
สุขภาพจิตยังคงเป็นประเด็นที่หลายคนยังไม่กล้าพูดถึงกันอย่างเปิดเผย อย่างไรก็ตามจากการศึกษาบางฉบับพบว่า อาจมีคนถึง 1 ใน 4 ทั่วโลกที่กำลังใช้ชีวิตกับอาการป่วยทางจิตใจรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งอยู่ตลอดเวลา ในบทความนี้เราจะพาทุกท่านทำความรู้จักกับโรคไบโพลาร์และวิถีชีวิตของผู้ที่เป็นโรคนี้
โรคไบโพลาร์หรือที่เคยเรียกว่าภาวะอารมณ์สองขั้ว (manic-depressive disorder) เป็นภาวะรุนแรงที่ทำให้บุคคลเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์อย่างหนักหน่วง หลายคนมักใช้คำนี้กับคนที่มีอารมณ์แปรปรวน ทั้งที่ความจริงเราเองก็เจอวันดีวันร้ายได้ตามเหตุการณ์ในชีวิตหรือวงจรฮอร์โมน แต่โรคไบโพลาร์นั้นแตกต่างและซับซ้อนกว่านั้นมาก
โรคไบโพลาร์คืออะไร?
คนที่เป็นโรคไบโพลาร์ (BD) จะมีการเหวี่ยงของอารมณ์อย่างสุดขั้วในช่วงต่าง ๆ ตั้งแต่ ช่วงคลุ้มคลั่ง (manic episode) ที่รู้สึก ปลาบปลื้มยินดีเกินเหตุ หุนหันพลันแล่น มีพลังงานมาก ไปจนถึงช่วง ซึมเศร้าหนัก (depressive episode) เหนื่อยล้า รู้สึกไร้ค่าและหมดแรง แต่ในบางช่วงก็อาจไม่มีอาการใด ๆ ได้ ภาวะนี้มักเริ่มต้นระหว่างอายุ 15-20 ปี แม้จะไม่จำเป็นต้องเป็นทุกคน กะว่ามีผู้คนราว 46 ล้านคนทั่วโลกที่ต้องใช้ชีวิตกับโรคไบโพลาร์ โรคนี้ส่งผลกระทบต่อทั้งผู้ป่วยและคนใกล้ชิดอย่างมาก
ผู้ที่มี BD หลายคนอาจประสบปัญหาในการดำเนินชีวิตประจำวัน ทั้งเรื่องการทำงานหรือความสัมพันธ์ ซึมเศร้าหนักอาจนำไปสู่พฤติกรรมพยายามฆ่าตัวตาย ส่วนช่วงคลุ้มคลั่งมีแนวโน้มทำเรื่องเสี่ยง เช่น ใช้เงินเกินตัว มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน หรือใช้สารเสพติด พบว่าผู้ป่วย BD ถึง 17% เคยพยายามจบชีวิตตัวเอง และ 60% เคยติดสารเสพติด ภาวะนี้ซับซ้อนและต้องได้รับการรักษาพร้อมเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตอย่างมาก แต่ก็สามารถจัดการและมีชีวิตที่ดี มีความสุขกับการทำงานและครอบครัวได้
การวินิจฉัยโรคไบโพลาร์
แพทย์และนักบำบัดต้องแยกแยะโรคและอาการต่าง ๆ ให้ชัดก่อนวินิจฉัย เนื่องจากหลายโรคมีอาการคล้ายกัน โดยเฉพาะโรคไบโพลาร์ซึ่งอาการมาเป็นระยะ อาจต้องใช้เวลาสังเกตสักพักใหญ่เพื่อให้เห็นภาพรวมของอาการ
แม้ปัจจุบันการแชร์ข้อมูลทำได้สะดวกมากขึ้น แต่เกณฑ์การวินิจฉัยในแต่ละประเทศก็ยังมีความต่างกัน ที่สหรัฐอเมริกา นิยมใช้เกณฑ์จาก DSM-5 (คู่มือวินิจฉัยโรคจิตเวชฉบับที่ 5 ของสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน)
เกณฑ์ DSM-5 กำหนดว่าผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นไบโพลาร์ชนิดที่ 1 จะต้องเคยมีภาวะ mania อย่างน้อย 1 ช่วง นานต่อเนื่องอย่างต่ำ 1 สัปดาห์ (โดยอาการปรากฏเกือบตลอดทั้งวันทุกวัน) และต้องมีภาวะซึมเศร้าครั้งใหญ่ (major depressive episode) นานต่อเนื่องอย่างต่ำ 2 สัปดาห์อย่างน้อย 1 ครั้ง
Mania (คลุ้มคลั่ง) หมายถึงช่วงที่อารมณ์ขยายกว้างมากขึ้น หงุดหงิดง่าย หรืออารมณ์สูงผิดปกติ พร้อมมีอาการอย่างน้อย 3 ข้อต่อไปนี้ซึ่งเปลี่ยนพฤติกรรมอย่างมีนัยสำคัญจนกระทบชีวิตหลายด้าน และไม่สามารถอธิบายได้ด้วยโรคหรือสารเสพติดอื่น ๆ
- มั่นใจในตัวเองเกินจริงหรือคิดว่าตนมีพลังพิเศษ
- ต้องการนอนน้อยลง (เช่น รู้สึกสดชื่นแม้นอนแค่ 3 ชั่วโมง)
- พูดมากผิดปกติหรือหยุดพูดไม่ได้
- สมองคิดฟุ้งซ่านหรือคิดเร็วตลอดเวลา
- เสียสมาธิ ถูกกระตุ้นโดยสิ่งรบกวนเล็ก ๆ น้อย ๆ ได้ง่าย
- ทำกิจกรรมมากผิดปกติ (เช่น เรื่องสังคม ที่ทำงาน รร. หรือเรื่องเพศ) หรือกระสับกระส่าย
- พัวพันกิจกรรมที่อาจมีผลเสียรุนแรง (เช่น ช็อปปิ้งจนหมดตัว มีเพศสัมพันธ์โดยไม่คิด หรือลงทุนผิดพลาด)
Hypomania (กึ่งคลุ้มคลั่ง) มีอาการคล้าย mania แต่สั้นกว่า (อย่างน้อย 4 วัน) และไม่กระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวันรุนแรง
Major depressive episode (ซึมเศร้ารุนแรง) หมายถึงช่วงเวลา 2 สัปดาห์หรือมากกว่า ซึ่งจะมีอารมณ์ซึมเศร้า ขาดความสนใจหรือหมดความสุข ในกิจกรรมที่เคยชอบ โดยต้องมีอาการอย่างน้อย 5 ข้อจากนี้ ซึ่งเกิดขึ้นเกือบทั้งวัน ไม่เกี่ยวกับโรคหรือยา
- อารมณ์ซึมเศร้าส่วนใหญ่ของวัน
- หมดความสนใจหรือความสุขในทุกกิจกรรมหรือเกือบทุกกิจกรรม
- น้ำหนักเปลี่ยนแปลงมาก อยากอาหารเปลี่ยนมาก
- นอนไม่หลับหรือนอนมากเกินไป
- กระสับกระส่ายหรือเฉื่อยชาอย่างเห็นได้ชัด
- เหนื่อยล้าง่าย ขาดพลังงาน
- รู้สึกไร้ค่า รู้สึกผิด (อาจถึงขั้นมีความเชื่อผิด)
- คิดไม่ออก หรือตัดสินใจไม่ได้
- คิดถึงความตายอยู่บ่อย ๆ คิดอยากตายบ่อย ๆ หรือเคยพยายามฆ่าตัวตายโดยไม่มีแผนที่ชัดเจน
อะไรคือความแตกต่างระหว่างไบโพลาร์ 1 กับไบโพลาร์ 2?
ปัจจุบันนักบำบัดหลายรายมองว่า โรคไบโพลาร์เป็นกลุ่มอาการแบบต่อเนื่อง (spectrum) โดยความรุนแรง ระยะเวลา และความซับซ้อนของอาการจะขึ้นกับบุคลิก ประวัติครอบครัว สถานการณ์ อายุ และปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ ชนิดของโรคยังมีผลต่อแนวทางรักษาอีกด้วย
- ไบโพลาร์ 1 จะมีทั้งช่วง mania และซึมเศร้า หากมีอาการหลงผิดหรือภาวะจิตหลอน จะวินิจฉัยเป็นไบโพลาร์ 1 โดยอัตโนมัติ
- ไบโพลาร์ 2 เกิดช่วง hypomania กับซึมเศร้า อาการมักไม่รุนแรงถึงขีดที่หยุดใช้ชีวิตปกติได้ แต่โดยทั่วไปมักเรื้อรังและซึมเศร้าต่อเนื่องนานกว่าชนิดที่ 1
- ไซโคลไทเมีย (Cyclothymia) คือรูปแบบที่เบากว่า มีอารมณ์แปรปรวนระหว่าง hypomania กับซึมเศร้าระยะสั้น ๆ สลับกับช่วงอารมณ์ปกติ
- ไบโพลาร์ไม่ระบุประเภท (Unspecified bipolar disorder) ใช้ในผู้ที่มีอาการเหมือนไบโพลาร์แต่ไม่เข้าเกณฑ์ข้อใดข้อหนึ่งข้างต้น
ภาวะจิตหลอน: อาการร่วมของโรคไบโพลาร์
นอกเหนือจากอาการข้างต้น ผู้ที่มีอาการ manic หรือ depressive ขั้นรุนแรง อาจเจออาการจิตหลอนได้ เช่น ประสาทหลอน หรือความเชื่อผิดโดยไม่มีหลักฐานจริง ประสาทหลอน (hallucination) ไม่ใช่การเข้าใจผิดธรรมดา แต่คือการที่ประสาทสัมผัสสร้างภาพหรือเสียงเทียมขึ้นมาเอง (พบมากในโรคทางจิต) ส่วน ความเชื่อผิด (delusion) คือความเชื่อมั่นอย่างแรงกล้าที่ไม่สอดคล้องกับความเป็นจริง เช่น เชื่อว่าถูกตามรังควาน หรือว่าตนเองมีอำนาจเหนือธรรมชาติ
ลักษณะของจิตหลอนในโรคไบโพลาร์เป็นอย่างไร?
อาการหลงผิดทางจิตอาจพบทั้งในช่วง mania และ depressive ในช่วงซึมเศร้า มักอยู่ในรูป nihilistic (ไม่เหลืออะไรมีค่า ไม่อยากมีชีวิตอยู่) ซึ่งอันตรายและอาจนำไปสู่การฆ่าตัวตาย แต่ระหว่าง mania มักเป็นแบบ grandiose (คิดว่าตนสำคัญอย่างมาก) ความคิดเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงทัศนคติหรือความคิดเห็น แต่คือข้อเท็จจริงสำหรับผู้ป่วยเอง อาการหลงผิดมักจะดีขึ้นเมื่ออาการ mania หรือ depressive เริ่มลดลง แต่บางกรณีอาจต้องพึ่งการแพทย์
สิ่งกระตุ้นโรคไบโพลาร์คืออะไร?
โรคทางจิตและกลุ่มความผิดปกติทางอารมณ์อาจมีหลายสาเหตุ แต่ละคนก็มีเรื่องราวของตัวเอง ประมาณ 80% ของผู้ป่วย BD สืบทอดแนวโน้มบางอย่างจากพ่อแม่ ประสบการณ์ที่กระทบกระเทือนจิตใจ เช่น ความรุนแรงในวัยเด็ก โรคหนัก หรือถูกล่วงละเมิดทางเพศ อาจเป็นตัวกระตุ้นหรือทำให้โรคแย่ลง ปัจจัยอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ ความผิดปกติของสารในสมอง การเปลี่ยนแปลงฮอร์โมน การแพ้อาหาร ระบบลิมบิกผิดปกติ ฯลฯ โรคนี้มักเริ่มเผยอาการในช่วงวัยรุ่น แต่หลายคนไม่ได้รับการวินิจฉัยจนโตแล้ว เพราะธรรมชาติของโรคเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ ความรู้สึกกดดัน โดดเดี่ยว และการตีตราทางสังคมล้วนเป็นอุปสรรคต่อการพูดคุยและหาทางออก
ผู้ชายและผู้หญิงมีอาการไบโพลาร์เหมือนกันหรือไม่?
ทั้งผู้หญิงและผู้ชายมีแนวโน้มเป็น BD ใกล้เคียงกัน แต่ผู้หญิงจะพบไบโพลาร์ชนิดที่ 2 มากกว่า รวมถึงประสบช่วงซึมเศร้า ช่วงอารมณ์ผสม และช่วงแปรปรวนเร็ว (rapid cycling) มากกว่าผู้ชาย ผู้ชายมักแสดง mania ก่อน ส่วนผู้หญิงมักมาด้วยซึมเศร้าก่อน นอกจากนี้ผู้หญิงยังมักถูกวินิจฉัยผิดเป็นซึมเศร้าแบบขั้วเดียว (unipolar depression) ทำให้รักษาล่าช้า
ผู้หญิงที่เป็น BD หลายคนพบว่า การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนระหว่างมีประจำเดือน ตั้งครรภ์ และช่วงวัยหมดประจำเดือน ทำให้อาการกำเริบขึ้น รวมทั้งมีโอกาสเกิดโรคร่วม (co-morbidities) เช่น ไมเกรน โรคอ้วน หรือไทรอยด์ผิดปกติสูงกว่า และมักเป็นไบโพลาร์ที่เริ่มแสดงอาการช้ากว่าผู้ชายโดยเฉพาะช่วงใกล้หมดประจำเดือน นอกจากนี้ผู้หญิงที่มี BD ยังมีความเสี่ยงถูกล่วงละเมิดทางเพศสูงกว่าและเสี่ยงต่อเหตุการณ์ซ้ำจนอาการสงบ ความแตกต่างเหล่านี้ควรคำนึงถึงเวลาวางแผนรักษา
สามารถใช้ชีวิตปกติกับโรคไบโพลาร์ได้ไหม?
โรคไบโพลาร์อาจร้ายแรงจนกระทบชีวิตประจำวันหนักมาก หากอาการกำเริบบ่อยอาจทำงานไม่ได้ สัมพันธ์ไม่มั่นคง หรือดูแลสุขภาพตัวเองไม่ได้ อาจเกิดพฤติกรรมเสี่ยงหรือทำร้ายตัวเอง รวมถึงพยายามฆ่าตัวตาย การถูกอารมณ์กระชากไปมาโดยควบคุมไม่ได้เป็นภาระหนักใจจนรู้สึกอับอายและโดดเดี่ยวไม่กล้าขอความช่วยเหลือ
คนที่ไม่เข้าใจเรื่องสุขภาพจิตมักตัดสินหรือมองข้ามปัญหา แม้แต่คนที่หวังดีแต่ขาดความรู้ก็อาจยิ่งทำให้แย่ลงเพราะไม่เข้าใจแก่นปัญหา
ถึงอย่างไรคนจำนวนมากที่มีไบโพลาร์ก็สามารถเรียนรู้ จัดการ และดำเนินชีวิตอย่างมีความสุขและประสบความสำเร็จได้ กุญแจสำคัญคือความรู้ การสนับสนุน และเดินตามแผนจัดการอาการอย่างต่อเนื่อง
ศิลปินและคนดังบางคนยกเครดิตให้ช่วง mania กับความคิดสร้างสรรค์ แต่ผลข้างเคียงก็มาก คนดังที่กล้าพูดถึงประสบการณ์ตนเอง เช่น สตีเฟ่น ฟราย และมารายห์ แครี ช่วยลดอคติต่อโรคนี้ได้มาก
วิธีรักษาไบโพลาร์ที่ได้ผลดีที่สุดคืออะไร?
ขั้นแรกต้องได้รับการวินิจฉัย หากคุณหรือคนใกล้ตัวมีอาการคล้ายในบทความนี้ ควรหาแพทย์หรือนักบำบัดที่รู้สึกไว้ใจได้ ไม่ใช่ทุกคนจะเหมาะกับเราเสมอ แต่ขอเพียงลองหาเรื่อย ๆ ก็จะเจอคนที่ใช่ อย่าพึ่งวินิจฉัยตัวเอง เพราะมักตีความผิดและทำให้เสียเวลาในการฟื้นฟู เรามักแต่งเรื่องราวในใจมากมายเมื่อสภาพจิตใจย่ำแย่ ผู้เชี่ยวชาญเท่านั้นที่ช่วยสะท้อนปัญหาและวางแผนฟื้นฟูเร็วขึ้นได้อย่างแท้จริง
หากมีการวินิจฉัยชัด นักบำบัดอาจร่วมมือกับจิตแพทย์ในการเลือกยาเพื่อบรรเทาอาการ เช่น ยาต้านซึมเศร้า ยาปรับอารมณ์ ยาต้านโรคจิต หรือหลายชนิดร่วมกัน ขึ้นอยู่กับอาการ อย่างไรก็ตาม ทฤษฎีเรื่องโรคทางจิตเกิดจากเคมีในสมองเสียสมดุลเริ่มไม่เป็นที่ยอมรับแล้ว งานวิจัยใหม่พบว่ายาต้านซึมเศร้าทำงานได้จริงแค่ 30% ของผู้ป่วยและบางรายมีผลข้างเคียงมาก แต่เมื่อใช้ได้ผลก็ช่วยมาก ถ้าไม่ได้ผลอาจต้องใช้วิธีอื่น เช่น การกระตุ้นสมองด้วยไฟฟ้า (ECT) การกระตุ้นด้วยแม่เหล็กไฟฟ้า (TMS) หรือบำบัดด้วยสารไซคีเดลิก
การบำบัดรักษาทางจิตใจก็สำคัญมาก โดยเฉพาะเมื่อผสมผสานกับยา ได้ผลดีสำหรับคนจำนวนมาก วิธีที่มีหลักฐานรองรับ เช่น CBT, DBT, การบำบัดครอบครัว (FFT), การบำบัดจังหวะอารมณ์และความสัมพันธ์ และกลุ่มสนับสนุน จุดแข็งของกลุ่มบำบัดคือได้แบ่งปันประสบการณ์ รับฟัง ขอกำลังใจจากเพื่อนในกลุ่ม ถือเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้รับมืออารมณ์ได้ดีขึ้น
แนวทางจัดการกับโรคไบโพลาร์เชิงรุก
- ระบุสิ่งกระตุ้นอาการ mania หรือ depression ของตัวเอง ซึ่งแต่ละคนจะต่างกัน แต่อาจได้แก่ ความเครียด การทะเลาะ หรืออดนอน
- จดบันทึกอารมณ์ไว้สม่ำเสมอ เพื่อสังเกตการเปลี่ยนแปลง สามารถตั้งแจ้งเตือนมือถือทุก 2 ชม. เพื่อบันทึกอารมณ์และสถานการณ์ที่เกิดขึ้น แม้ดูง่ายแต่ต้องใช้วินัย การบันทึกต่อเนื่องจะช่วยให้มองเห็นรูปแบบอารมณ์และจัดการได้ดีขึ้น
- สร้างกิจวัตรประจำวัน เช่น ตื่นนอน นอนหลับ กินอาหาร ให้มีระเบียบ เพื่อเป็นจุดยึดหลักและลดการแปรปรวนของอารมณ์เมื่อปัจจัยเสี่ยงเกิดขึ้น
- มีกิจกรรมเบาสมองที่ชอบเตรียมไว้ เมื่อรู้สึกซึมเศร้าจะได้หันไปใช้ ตัวอย่างเช่น พาสุนัขไปเดินเล่นที่สวน ไปห้องสมุด ปลูกต้นไม้ นัดเพื่อนที่เข้าใจไปเดินรับลม ฯลฯ เพื่อเคลื่อนไหวมากขึ้น
- ใช้แว่นกรองแสงสีฟ้าหรืออยู่ในที่มืดตั้งแต่ 18.00-8.00 น. ช่วยให้นาฬิการ่างกายทำงานดีขึ้น โดยเฉพาะก่อน/ระหว่าง mania
- เรียนรู้ลักษณะ prodrome หรือสัญญาณเตือนว่ากำลังจะกำเริบ แสดงออกที่บ่อยสุดคืออารมณ์ดีเกินเหตุ นอนน้อย และพลังงานมากเกินไป ซึ่งอาการเหล่านี้อาจก่อรูปเป็นสัปดาห์หรือเดือนก่อนเกิด mania/hypomania มิตรหรือบำบัดสามารถช่วยสังเกตและลดความรุนแรงของอาการได้
- พูดคุยกับนักบำบัดเพื่อหาวิธีหลีกเลี่ยงหรือบรรเทาผลกระทบจากปัจจัยเสี่ยง
แนวทางปรับไลฟ์สไตล์
การรับประทานอาหารดี ออกกำลังกายสม่ำเสมอ ลดความเครียด และรักษาสุขอนามัยการนอนเป็นประจำ ล้วนมีประโยชน์ต่อทุกคน โดยเฉพาะผู้มีปัญหาสุขภาพ
อาหารแบบเมดิเตอร์เรเนียนดีต่อผู้มี BD มาก อาหารที่มีไฟโตเคมิคัลและไบโอฟลาโวนอยด์ช่วยบำรุงสมอง เสริมด้วยโอเมก้า-3 เคอร์คูมิน แมกนีเซียม (เพิ่มโดปามีน) หรือ L-tryptophan/5-HTP (เพิ่มเซโรโทนิน)
การดื่มเหล้า หรือ ใช้สารเสพติด อาจช่วยให้รู้สึกดีขึ้นชั่วคราวเพราะกลบความรู้สึกแรง ๆ แต่ระยะยาวจะยิ่งแย่ ลดหรืองดเหล่านี้ จะช่วยฟื้นตัวเร็วขึ้น
เป้าหมายขั้นต่ำคือออกกำลังกายปานกลาง 150 นาทีต่อสัปดาห์ (เช่น เดินเร็ววันละ 20 นาที) ทำให้ผ่านช่วงอารมณ์ต่ำได้ดีขึ้น ถ้าดีขึ้นแล้วค่อยเพิ่มกิจกรรมก็ได้
สรุปท้ายบทความ
หากคุณหรือคนใกล้ตัวได้รับการวินิจฉัยเป็นโรคไบโพลาร์ หรือสงสัยว่าตัวเองเป็น อย่าท้อแท้ คุณไม่ได้อยู่คนเดียว ยังมีหนทางช่วยเหลือและปรับสถานการณ์ให้ดีขึ้นได้ ขั้นแรกลองหาคนปลอดภัยสักคนพูดคุยความรู้สึกของตนเอง แล้วค่อยเดินหน้าต่อไป
ดาวน์โหลด WomanLog ได้เลย:
